PERISHING POLES

 Anita Ganeri
Minh họa  Mike Phillips

Lời

Bản tiếng Việt xuất bản độc quyền theo hợp đồng chuyển nhượng giữa
Scholastic UK Limited và Nhà xuất bản Trẻ.

Biểu ghi biên mục trước xuất bản được thực hiện bởi Thư viện KHTH TP.HCM

Ganeri, Anita, 1961Miền cực lạnh cóng / Anita Ganeri ; ng.d. Trịnh Huy Triều ; Mike Phillips m.h. - T.P.
Hồ Chí Minh : Trẻ, 2008.
126tr. : minh họa ; 19cm. - (Horrible geography).
Nguyên bản : Perishing poles.
1. Vùng địa cực -- Văn học thanh thiếu niên. I. Kiều Hoa d. II. Phillips, Mike m.h.
III. Ts: Perishing poles.
919.8 -- dc 22
G196

Người dịch:

Trịnh Huy Triều

nhà xuất bản trẻ

4

GIỚI THIỆU
Những giờ địa lý. Buồn như chấu cắn nhỉ? Một số thầy dạy địa làm
bạn cóng bằng những kiến thức buốt óc với đủ thứ từ ngữ quái đản...

BÀI HÔM NAY LÀ VỀ BĂNG TỎA*. TA BẮT ĐẦU VỚI
SỰ BĂNG PHONG*, SAU ĐÓ SANG BĂNG HỒ*.
CÁI NHÌN
LẠNH BĂNG

BRRRR...!

* Dịch nôm na thì băng tỏa là một thuật ngữ “tinh vi” để chỉ việc
một nơi bị băng phủ như thế nào. Băng phong là nền đất bị đóng
băng di chuyển và lún xuống khi băng tan ngấm xuống đất vào
mùa xuân. Băng hồ là những khoảnh nước bị biển băng bao bọc.
Cá là bạn sẽ chẳng muốn bị hỏi đâu!

BĂNG BÓ?

BĂNG KEO?

5

Thôi, tạnh đi! Chưa biết chừng còn tệ hơn nữa kia. Tệ hơn nhiều.
Nếu bạn tưởng lớp học của bạn ẩm ướt và lạnh giá kinh hồn thì hãy
cảm ơn số phận vì bạn không phải đến một trường lạnh co-óng ở
Bắc hoặc Nam cực. Lúc đó thì bạn còn mải lo giữ ấm, chả có thời
giờ đâu mà kêu ca.

BA-ÀI H-ỌC H-ÔM NA-AY LÀ VỀ...
CƯ-Ứ TH-Ế LÀ
H-ẾT NGA-ÀY!

Tin xấu là miền cực giá lạnh là nơi lạnh nhất, băng giá nhất và
khô nhất trên cả hành tinh lạnh giá của chúng ta. Nó còn thuộc vào
hàng gió nhất nữa. Mà lại xa khủng khiếp. Thực ra đó chính là tận
cùng của Trái đất và bạn chả còn đi được đâu xa hơn thế nữa. Càng
may, chắc bạn nghĩ thế. Bé cái nhầm. Tin tốt là miền cực lạnh cóng
ấy lại là những mẩu tuyệt vời nhất của địa lý xưa nay. Bạn sẽ sớm
mắc chứng ám ảnh vùng cực thôi (nếu giá lạnh chưa cắn bạn trước).
Thấy cứng hết cả chân rồi à? Đừng hoảng. Cái hay của Địa lý
Kinh dị là bạn có thể thăm thú nhưng nơi xa tít xa mù mà chả phải
ra khỏi nhà. Cuốn sách này là lý tưởng đối với các khách lữ hành
salon. Y sì như bạn. Vậy thì hãy kiếm một cái ghế tựa thật ngon mà
ngồi cho thoải mái vào. Thử tưởng tượng xem thầy địa lý của bạn
tá hỏa cỡ nào trước những hiểu biết về vùng cực mới toe của bạn.
Mà bạn thì ngay cả cây gắp đá cũng chả cần phải mang theo nữa.

6

Nếu bạn đã ngứa ngáy muốn biết
miền cực là thế nào (mà không cần
phải đứng dậy), hãy thử một thí nghiệm
đơn giản xem nhé. Chờ đến một ngày
đông thật là lạnh. Ở châu Âu thì đó là
ngày mà sáng ra thấy có xe ủi tuyết
ngoài cửa ấy. Đó là ngày mà việc đến
trường là HOÀN TOÀN KHÔNG ĐƯỢC
BÀN ĐẾN! Bắt con nhỏ em bạn ra ngoài
trời. (Vài phút thì gọi nó vào. KHÔNG
ĐƯỢC QUÊN). Nhìn nhỏ em thật kỹ.
Liệu nó có a. nổi da gà, b. đông cứng, hoặc c. trưng ra một cái
mũi tím tái không?
Nếu tất cả các câu trả lời là khẳng định thì bạn đã có ít nhiều
khái niệm về vùng cực là thế nào rồi đấy. (Đừng lo, con em bạn
không thể mách được. Răng nó gõ có ngừng được đâu).
Và đó là cái mà cuốn sách này nói đến. Phải, lạnh hơn cả hầm lạnh
lạnh nhất, và bị bao phủ một lớp băng dày tới vài ngàn mét, miền cực
là nơi lạnh nhất hành tinh. Trong Miền Cực Lạnh Cóng bạn có thể...
• học cách điều khiển xe chó kéo của người Inuit.
• tìm những con voi ma-mút đông cứng bị vùi trong băng.

CHẢ THẤY TĂM HƠI
ĐÂU CẢ NHỈ?

7

• nếm thử các thứ trong dạ dầy tuần lộc.
• theo vết một núi băng to bằng cả nước Bỉ cùng với nhà băng
học* sừng sỏ Gloria.

MỪNG BẠN
ĐẾN CHƠI

* Nhà băng học là người chuyên nghiên cứu về băng (chứ không phải nhà
băng). Thế là có người hiểu được thầy giáo lải nhải cái gì rồi.
Địa lý này chả giống gì ngày xưa. Và nó gay cấn khủng khiếp
luôn. Nhưng coi chừng đấy - quấn cho thật ấm trước khi đọc cuốn
sách này, kể cả có ngồi trong nhà. Bạn đang sắp dấn thân vào cuộc
phiêu lưu băng giá, da gà tha hồ mà chạy khắp sống lưng.

8

CUỘC ĐUA ĐẾN CỰC
1 tháng Mười một năm 1911, McMurdo Sound, Nam cực
Buổi sáng giá lạnh, một nhóm người chia tay với các bạn đồng
hành. Ai nấy đều có vẻ trang trọng. Liệu họ có còn gặp lại bạn bè
không? Không ai biết cả. Bởi lẽ họ sắp dấn thân vào một cuộc phiêu
lưu lớn nhất trong đời. Họ đang cố trở thành những người đầu tiên
đến được cực Nam để lưu danh trong sử sách. Một chuyến đi khó
khăn kinh khủng qua Nam cực mênh mông băng giá đang chờ họ.
Một người đã được nếm mùi. Chín năm trước thuyền trưởng Robert
Falcon Scott dẫn đầu một đoàn thám hiểm đã đến cách cực Nam
chưa đầy một trăm cây số nhưng thời tiết giá buốt và gió dữ dội
đã buộc họ phải quay lại. Lần này con người sắt đá đó quyết chí
chỉ có thành công hoặc chết.

CỨ LỐI NÀY MÀ ĐI NHÁ.

LÀM NHƯ NGƯỜI TA KHÔNG BIẾT
ĐÂU LÀ HƯỚNG NAM!

Việc chuẩn bị cho chuyến đi chiếm gần trọn một năm. Rồi ngày
1 tháng Sáu năm 1910, chiếc Terra Nova, một chiếc tàu săn cá voi
được sửa lại và gia cường để phá được băng, đã rời nước Anh. Sáu
tháng sau, sau một chuyến hải hành bão táp, Terra Nova đã bỏ
neo giữa đám băng trôi ở McMurdo Sound. Scott và người của ông
dựng một ngôi nhà gỗ bên bờ mũi Evans trên đảo Ross để trú tạm
qua những ngày đông tối tăm dài dằng dặc. (Ở bán cầu nam mùa
ngược hẳn. Từ tháng Ba đến tháng Mười là mùa đông).
9

LÀM CHO TÔI CÁI BỒN TRỒNG
CÂY Ở CỬA SỔ ĐƯỢC KHÔNG?

Đương đầu với cái lạnh kinh hoàng, họ lui cui chuyển đồ tiếp tế
bố trí dọc đường và tiến hành các thí nghiệm. Tối tối họ nghe máy
quay đĩa và xem phim đèn chiếu giết thời gian. Càng lâu càng tốt.

LẠI HƯƠU MŨI ĐỎ RUDOLF!

Rồi cuối cùng thì chuỗi ngày chờ đợi cũng hết. Đã đến lúc tấn
công địa cực. Khi nói lời tạm biệt, vẻ mặt buồn bã của thuyền
trưởng trông lạnh lùng và bình tĩnh nhưng trong đầu thì những ý
nghĩ cứ chạy nháo nhào cả lên. Ông yên lòng rời London vì biết
rằng địch thủ lớn nhất của mình, nhà thám hiểm tài ba người Na
Uy, Roald Amundsen đã lên đường đến Bắc cực ở đầu bên kia Trái
đất. Amundsen hy vọng sẽ đến được cực Bắc trước tiên nên nhường
cực Nam lại cho Scott. Đó là ông tưởng vậy. Vào ngày 6 tháng Tư
năm 1909, người Mỹ Robert Peary tuyên bố đã đến được cực Bắc
làm sụp đổ dự định của Amundsen. Không nói với ai một câu nào,
Amundsen đầy tham vọng lập tức đổi hướng nhằm phía Nam mà
đi. Scott biết tin này qua bức điện Amundsen gửi đến như sau:
10

FRAM LÀ TÊN CON TÀU CỦA AMUNDSEN
Nhưng lúc đó thì Amundsen đã trên đường đi rồi. Thế là cả hai
đều không còn đường lùi. Cuộc đua đến cực Nam đã thực sự bắt
đầu. Mười ngày sau khi Scott đến nơi thì Amundsen cùng bầu đoàn
của mình cũng cập vịnh Cá Voi ở bãi băng Ross và dựng trại (tên
là Framheim). Mọi thứ đều theo đúng kế hoạch. Trong lúc Scott và
người của mình nói lời từ biệt thì Amundsen đã xuất phát.

THÁI BÌNH DƯƠNG
TRẠI CỦA
SCOTT

BIỂN
ROSS

TRẠI CỦA
AMUNDSEN

ĐẢO ROSS
LỘ TRÌNH
CỦA SCOTT

TRẠM
TIẾP TẾ

BÃI BĂNG
ROSS

LỀU CỦA SCOTT ĐƯỢC
TÌM THẤY TẠI ĐÂY

LỘ TRÌNH CỦA
AMUNDSEN

CỰC NAM

11

Tháng Mười hai năm 1911/tháng Giêng năm 1912
Lúc Scott rời mũi Evans thì Amundsen đã đi trước ông tới 12
ngày. Và cách biệt càng gia tăng. Đến ngày 17 tháng Mười một thì
Amundsen già dơ và người của ông đã đến điểm nửa đường là chân
dãy núi Transantarctic (liên nam cực). Lúc này lại có một trở ngại
khác chắn đường họ - một sông băng dốc đứng gọi là sông băng
Axel Heiberg. Con sông lỗ chỗ những khe nứt to tướng với các khối
băng khổng lồ nằm rải rác. Để vượt qua sườn dốc hung hiểm phải
mất đứt bốn ngày gãy lưng. Nhưng rốt cuộc họ đã lên đến đỉnh.
Đến đó thì ngăn cách họ với địa cực chỉ là một khoảng mênh mông
toàn băng trắng toát (gọi là cao nguyên cực) trải dài hút tầm mắt.

MÌNH GẦN ĐẾN NƠI
CHƯA NHỈ?

Thế rồi tai họa ập đến. Thời tiết đột nhiên thay đổi. Suốt hai tuần
liền bão tuyết mịt mù và gió dữ quét ngang cao nguyên. Những
người Na Uy gan góc chỉ còn có nước dựng cái lều mỏng manh của
họ sau lưng một tảng băng và cầu nguyện. May sao mà trời cao
nghe thấy lời họ. Gió đột ngột tắt và trời quang hẳn. Với nắng chói
và trời xanh, đoạn đường còn lại đúng là một cuộc dạo chơi.
Ngày 14 tháng Mười hai, Amundsen và những người đồng hành
kiên cường của ông cuối cùng đã đặt chân đến cực Nam. Không
12

nói một lời, họ lặng lẽ bắt tay nhau. Chả còn gì để mà nói cả. Họ
đã làm được - và thế là đủ. Nhưng họ cũng không dám dừng lại
quá lâu. Họ quá biết rằng thời tiết có thể thay đổi bất cứ lúc nào.
Amundsen bỏ ra ba ngày để xác định vị trí của họ thật cẩn thận
bằng kính lục phân (một dụng cụ hàng hải ngày trước dùng để
đo góc giữa mặt trời và đường chân trời) để chứng minh cho mọi
người rằng ông đã thực sự làm được. Trước khi rời đi họ dựng lều
và cắm một lá cờ Na Uy trên đỉnh. Amundsen còn để lại lời nhắn
cho Scott, nhờ ông này chuyển tin thắng trận của ông đến vua Na
Uy. Lời nhắn viết rằng:



Thuyền trưởng Scott thân mến,

Vì chắc ông sẽ là người đầu
tiên sau chúng tôi đến được đây nên tôi tha thiết nhờ ông
chuyển thư này lên đức vua Haakon VII. Nếu ông có thể
dùng được thứ gì còn lại trong lều thì xin chớ do dự.
Trân trọng.
Mong ông trở về an toàn.

Kính thư, Roald Amundsen

Sáu tuần sau những người Na Uy đã về tới Framheim an toàn
và mạnh khỏe. Họ đã hoàn thành hành trình kỳ công 2.500km của
mình trong 98 ngày.
Trong lúc đó thì Scott đang lâm vào cảnh tuyệt vọng. Khi
Amundsen tự hào chụp hình tại cực Nam thì Scott và người của ông
đang vật lộn trên một con sông băng phản phúc khác là sông băng
13

Beardmore, cách đó gần 640km. Cuối cùng, vào đúng năm mới,
1912, họ cũng tới được cao nguyên cực. Bấy giờ cái đích đã ngay
trước mắt nên ai nấy đều phấn chấn. Họ nào có biết Amundsen đã
lên đường trở về. Trong đợt tấn công cuối cùng này Scott đã chọn
bốn bạn đồng hành tin cậy - Edgar Evans, Lawrence Oates, Henry
Bowers và bác sĩ Edward Wilson. Những người còn lại trong nhóm
hỗ trợ ông đã cho quay lại. Đó là một nỗ lực siêu nhiên. Với nhiệt
độ xuống dưới -400C, mỗi bước đi là một cực hình.
Nhưng điều tệ nhất đã phải đến. Vào ngày 16 tháng Giêng, mọi
người trông thấy một lá cờ đen ở đằng xa. Như vậy có nghĩa là đã
có dấu hiệu dựng trại ở đấy rồi. Amundsen đã đánh bại họ. Những
lo ngại tệ hại nhất của họ đã trở thành hiện thực. Trong nhật ký
của mình, Scott đã ghi lại những giấc mơ tan vỡ của họ:
“Điều tệ hại nhất hoặc gần như thế đã xảy ra... Những người Na
Uy đã qua mặt chúng tôi để trở thành người đầu tiên đặt chân đến
địa cực. Đó là một thất vọng khủng khiếp... Ngày mai chúng tôi sẽ
lên đường đến địa cực rồi quay về nhanh hết sức có thể.”
Thất vọng chán chường, hai hôm sau Scott đã đến cực Nam.
“Lạy Chúa chí thánh!” ông viết trong nhật ký. “Chốn này thật
khủng khiếp.”
Đường về
Kiệt sức, đói lả, bị cước vì giá lạnh và xuống tinh thần, Scott và
những người đồng hành bắt đầu cuộc hành trình ác mộng trở về.
Tuyết bay lấp mất dấu nên họ thường xuyên lạc đường. Từng người
một lần lượt xuống sức. Vào ngày 17 tháng Hai, Edgar Evans chết
sau khi ngã xuống một khe băng. Một tháng sau Lawrence Oates
quả cảm đã ra khỏi lều bước vào bão tuyết.”Tôi ra ngoài một chút,”
ông nói. ”Có lẽ cũng lâu lâu đấy.” Đó là lần cuối họ thấy Oates còn
sống. Chân ông bị cước nặng và ông đã chọn chết một mình để
khỏi làm chậm bước mọi người.
14

Vào ngày 19 tháng Ba, khi khẩu
phần thức ăn và chất đốt đã xuống
đến mức nguy hiểm thì oái oăm
thay họ lại bị mắc kẹt trong lều
vì một cơn bão tuyết mịt mù. Gió
giật ào ào và tuyết xoáy tít không
làm sao bước nổi. Trạm tiếp tế chỉ
cách đó 18km, có đủ thức ăn và
chất đốt để cứu sống họ. Thế mà
không thể tới được mới tức chứ.
Ngày qua ngày họ chờ thời tiết
khá lên, tuy nhiên trong lòng họ đã
biết rằng số họ đã tận. Họ yếu đi từng ngày. Với một chút sức tàn,
Scott viết thư về nhà và vẫn tiếp tục ghi nhật ký. Lần cuối cùng là
vào thứ năm, ngày 29 tháng Ba năm 1912. Ông viết:

Thứ năm, ngày 29 tháng Ba năm 1912
Từ ngày 21 đến giờ gió giật liên tục. Chúng tôi
chỉ còn đủ chất đốt để nấu hai tách trà và một mẩu thức ăn chỉ
đủ cho hai ngày. Ngày nào chúng tôi cũng chuẩn
bị lên đường đến trạm nhưng bên ngoài lều vẫn rú rít không dứt.
Lúc này tôi không nghĩ chúng tôi có chút hy vọng khá hơn nào.
Chúng tôi sẽ chống chọi đến cùng, có điều
sức đã yếu đi, tất nhiên rồi, và kết thúc
cũng không còn xa nữa.
Tiếc thay, chắc tôi không thể viết thêm được.

15

Đến tháng Mười một, một đoàn tìm kiếm đã thấy cái lều phủ
tuyết, bên trong có ba xác chết. Cuốn nhật ký và những bức thư
của Scott nằm bên cạnh ông. Một ụ tuyết với cây thập giá làm bằng
ván trượt tuyết bên trên được đắp lên ngay chỗ đó.

Năm nguyên nhân giúp Amundsen đến được cực Nam trước
1 Amundsen xuất phát trước. Ông dựng trại ngay mép bãi băng
Ross - một việc khá liều lĩnh. Nếu băng vỡ thì trại của ông sẽ trôi
ra biển. Nhưng việc này cũng đáng liều. Như vậy Amundsen đã
gần địa cực hơn Scott khoảng 100km. Đến khi Scott lên đường thì
Amundsen đã ở xa phía trước rồi.

GÌ THẾ...

XIN CHÀO!

16

2 Amundsen để chó kéo Bắc cực làm hết những việc nặng.
Bầy chó nhanh nhẹn, được huấn luyện tốt và rất bền sức. Sáu con
chó thượng hạng có thể kéo một chiếc xe trượt nửa tấn chạy tới
100km mỗi ngày. Thoạt đầu người ta còn ngồi xe trượt, sau đó thì
được kéo theo sau trên ván trượt. Scott không có kinh nghiệm lắm
trong việc dùng chó. Ông còn nghĩ phải để người của mình tự kéo
xe trượt mới đáng mặt đàn ông, kể cả việc đó có nặng gãy lưng
cũng thế. Một người thuật lại rằng ruột gan ông ta như thể lộn tùng
phèo cả lên. Đối với những con ngựa lùn mà Scott cất công đưa từ
mãi Siberia sang thì đi lại quả là vất vả. Những con vật tội nghiệp
bị ngập đến gối trong tuyết, còn mồ hôi ra đến đâu đóng băng đến
đấy trong bộ lông của mình. Để chúng đỡ khổ, cuối cùng người ta
đành phải bắn hết. Còn về ba chiếc xe trượt gắn máy thì hai chiếc
hỏng, một thì bị ném qua mạn tàu vì nó chả chở gì.

3 Người của Amundsen ăn thịt tươi. Ông hiểu rằng nếu không
được cung cấp thịt tươi thì người của ông sẽ chết vì bệnh scurvy
(sco-bút - là một chứng bệnh chết người do thiếu vitamin C quan
trọng sống còn). Thành ra khi dự trữ đã hết thì ông đè lũ chó ra
mà mổ. Tại địa điểm mang tên “Hàng thịt” trên cao nguyên cực,
ông bắn một nửa số chó (cả thảy hơn 30 con). Một số được đem
làm món thức ăn cho chó, còn người thì ăn chả chó. Scott kỹ tính
17

thì cho rằng ăn thịt chó thì man rợ quá. Khẩu phần bất di bất dịch
của ông là ruốc (còn gọi là chà bông - một hỗn hợp khủng khiếp
gồm thịt bò khô và mỡ lợn) và cháo yến mạch lẫn mấy miếng chả
chim cánh cụt hoặc hải cẩu. Khổ cái, kéo xe trượt tốn nhiều năng
lượng mà ăn lại không đủ. Trong khi nhóm của Amundsen được ăn
tốt ngay từ đầu thì người của Scott thiếu vitamin và dần dần thiếu
ăn đến chết.

ÍT RA PHẢI NHỔ HẾT
RĂNG ĐÃ CHỨ!

4 Amundsen đã nghiên cứu rất kỹ
người Inuit. Ông đã học được những
bài học quan trọng từ thổ dân Bắc cực
về cách sống sót qua cái lạnh giá chết
người. Quần áo của ông may bằng da
chó sói theo đúng kiểu của người Inuit.
Thứ này mặc ấm mà khô ráo, ngay cả
khi nhiệt độ xuống dưới -400C. Scott
thì trái lại chỉ chuộng quần áo làm
bằng vải bông và len. Tệ một cái là
nó không đủ ấm và không thoát mồ
hôi. Thành ra mọi người bị lạnh cóng
và ướt đầm.
5 Amundsen không quan tâm đến
khoa học. Ông chỉ có duy nhất một
mục tiêu là đến được cực Nam. Vì vậy

ông chọn toàn những người thông thạo miền cực cho một chuyến
đi khắc nghiệt. Họ có những chuyên gia điều khiển chó và người
đánh xe chó kéo, cả một nhà vô địch trượt tuyết siêu khỏe. Bản
thân Amundsen mới đầu còn học làm bác sĩ, nhưng sau bỏ phắt để
chuyên về thám hiểm. (Ngay từ lúc còn bé ở Na Uy ông đã mơ đến
được cực Nam. Ông thậm chí còn mở cửa sổ mà ngủ vào mùa đông
để rèn luyện mình cho chuyến đi). Còn Scott thì chỉ sống chết với
khoa học. Ông cho chất lên xe trượt những mẫu đá nặng ịch kéo
18

muốn chết luôn. (Thực ra những mẫu đá này là bằng chứng quan
trọng cho thấy Nam cực vốn ấm hơn bây giờ. Buồn thay, phát hiện
chấn động đó đến quá muộn đối với Scott xui xẻo).
6 Amundsen rất may mắn. Trên đường về Scott phải đối mặt
với thời tiết lạnh khác thường. Đáng lẽ chỉ vào khoảng -300C như
thường ngày thì Scott phải đương đầu với nhiệt độ dưới -400C. Lúc
đó thì Amundsen đã bình yên về đến căn cứ rồi.
Vậy thì đó là một thực tế. Các cực là chốn hiểm nghèo. Như
thuyền trưởng Scott quả cảm đã thấy nó hung hiểm với mình thế
nào, bạn cần phải rất rắn mặt mới sống sót qua cái giá lạnh kinh
hồn đó. Liệu bạn có chịu đựng nổi tất cả những cái đó mà sống sót
trở về không? Trước hết bạn cần phải biết rõ hơn về các cực cái
đã. Rõ hơn thật nhiều...

19

CÁC ĐỊA CỰC LẠNH GIÁ
Hãy tưởng tượng hết dặm này sang dặm khác toàn những băng
với tuyết đến hút tầm mắt. Thêm vào đó là những trận gió giật và
nhiệt độ lạnh cóng cả người. Tưởng như bị nhét vào một cái tủ lạnh
to nhất, lạnh nhất và giá nhất trên đời - nhưng lại không có kem
hay thạch gì. Chào mừng đến với miền cực lạnh giá.

Vị trí của cực
Chả phải cực kỳ, cực đẹp đâu mà mơ. Không, thực ra đây là hai
cực của Trái đất, là hai đầu của trục quay Trái đất (là đường tưởng
tượng chạy xuyên qua giữa ruột Trái đất ấy mà). Như vậy có nghĩa
là ở cực Bắc thì đi kiểu gì cũng là về hướng nam, còn ở cực Nam
thì lên hướng bắc. Rắc rối quá à? Yên tâm đi. Đã có Gloria với sơ
đồ cực số 1 đây.

CỰC BẮC

TRỤC

CỰC NAM

XÍCH ĐẠO

Để làm mọi chuyện thêm rối tung lên, các nhà địa lý kinh dị còn
gọi cái vùng bao quanh cực Bắc là Bắc cực và quanh cực Nam là
Nam cực. Hai cái mảng này chiếm cả thảy 8% bề mặt Trái đất.
20

Bây giờ đến sơ đồ cực số 2.

NAM CỰC

BẮC CỰC

CỰC
NAM

CỰC
BẮC

Nhưng cũng chả trách được các nhà địa lý kinh dị. Trong tất cả
các thứ tiếng Tây thì Bắc cực đều là Arctic, bắt nguồn từ tiếng Hy
Lạp vì chính người Hy Lạp cổ đại là người đầu tiên đặt tên cho vùng
này mà. Cá là bạn không biết rằng trong tiếng Hy Lạp thì “Arctic”
có nghĩa là gấu. Có điều đấy không phải là thứ gấu trắng hung dữ
ở Bắc cực đâu. Nó cũng không săn hải cẩu trên băng nữa. Không,
đó là cái hình chòm sao nằm ở cực bắc trên bầu trời cơ. Còn Nam
cực thì là Antarctic, chỉ đơn giản là đối nghịch với gấu.

CÓ MÀ LÀ NGHỊCH DẠI!

TA LÀ NGHỊCH GẤU
ĐÂY!

Thực ra thì mấy ông Hy Lạp ở đâu cũng thấy mặt này chưa hề
bén mảng đến gần Nam cực, vậy thì làm sao họ biết nó ở đó? Sự
thật kinh hoàng là họ không biết. Mọi cái chỉ là đoán mò, mà ai
21

chứ người Hy Lạp thì giỏi cái khoản này đáo để. Họ cho rằng phải
có một cái ụ đất ở bên dưới của thế giới đặng cân bằng với ụ đất
phía trên. Nếu không thì Trái đất đâm ra trên nặng dưới nhẹ, thể
nào cũng lộn tùng phèo. Cũng lạ là họ có lý - nhưng không phải
về chuyện Trái đất lộn tùng phèo. Quả thực là có Antarctic thật.

Hai cực riêng rẽ
Bạn có thể nghĩ là hai cực lạnh giá trông giống nhau. Ý tôi là cả
hai đều lạnh căm căm và toàn băng là băng, đúng không? Nhưng
thực ra bên dưới lớp băng thì hai cực là hai thế giới khác nhau. Vậy
thì làm sao bạn biết cực nào là cực nào? Lấy các cực ra đố nhau
chơi nhé? Bạn không biết mình đang ở phía nào của Trái đất chứ
gì? Thế thì sao không thử tí trắc nghiệm buốt răng để nói rằng hai
cực lạnh giá khác nhau. Việc của bạn là trả lời CỰC NAM, CỰC BẮC
hoặc CẢ HAI cho mỗi câu hỏi. Sẵn sàng chưa?
1 Đó là một lục địa phủ băng.
2 Đó là một mảnh đại dương bị đóng băng.
3 Ở đây có gấu trắng nhưng không có chim cánh cụt.
4 Vào mùa hè mặt trời chiếu sáng cả đêm.
5 Tháng Sáu là giữa mùa đông.
6 Người ta sống ở đó quanh năm.
Trả lời:
1 CỰC NAM. Bên dưới lớp băng đó là một lục địa rộng lớn.
Nam cực rộng 14 triệu km2 - gần gấp đôi châu Âu. Nhưng 99%
của nó bị bao phủ một một mảng băng khổng lồ, có nơi DÀY
GẦN 5KM. Như vậy là quá nửa đoạn đường lên đỉnh Everest
rồi. Khối băng nặng quá thể đáng đó đè dí nền đất bên dưới
xuống. Mà không chỉ có thế. Bị vùi dưới khối băng kinh hoàng
kia là những dãy núi lớn và những ngọn núi lửa dữ dằn. May
mà phần lớn chúng đã ngưng hoạt động - nhưng có một ngọn
22

dở chứng là núi Erebus, ngọn này thì có thể thổi bay cái chóp
của nó bất cứ lúc nào.
Nam cực bị bao bọc hoàn toàn bởi Nam Băng dương. Vào mùa
đông khoảng một phần ba đại dương này bị đóng băng làm
tăng diện tích của Nam cực lên. Cảnh báo: Chớ có ngã khỏi tàu
khi bạn đi thám hiểm chuyến tới. Vùng biển bão táp này lạnh

23

BIỂN ROSS

BÁN ĐẢO
NAM CỰC

DÃY VINSON:
ĐỈNH CAO NHẤT
NAM CỰC 4.897M
BÃI BĂNG ROSS

BÃI BĂNG
ROSS
BIỂN
WEDDELL

DÃY LIÊN
NAM CỰC

ĐỈNH
EREBUS
3.794M

CAO NGUYÊN CỰC

BÃI BĂNG
RONNE

TÂY NAM CỰC

NAM CỰC

NAM BĂNG DƯƠNG

ĐÔNG NAM CỰC

đến nỗi não của bạn đông cứng lại chỉ trong vài phút. Brrrừ!

2 CỰC BẮC. Chả có tí đất nào ở cực Bắc cả, chỉ là đại dương
bị đóng băng mà thôi. Bắc Băng dương là đại dương nhỏ nhất
hành tinh (khoảng 14.000.000km2), và lạnh nhất (chú ý bộ
óc!).Trong hầu hết thời gian của nó bị bao phủ bởi băng trôi có
thể dày tới 3m. Bắc Băng dương bị đất liền bao bọc gần kín.
Đó là phần lãnh thổ phía bắc của Canada, Alaska, Scadinavia
và Nga cùng với Greenland băng phủ. Tất cả chỗ này tạo thành
một vùng mà các nhà địa lý gọi là Bắc cực. Vậy là đất ở Nam
cực bị biển bao bọc, còn biển ở Bắc cực thì bị đất bao quanh.
Hiểu cả chưa nào?

BẮC CỰC
CANADA

N
G
A

GR

EE
N

LA

ND

CỰC
BẮC

U
CHÂ

24

ÂU

3 CỰC BẮC. Ở cực Bắc không có chim cánh cụt. Bạn có thể
va phải một con gấu trắng, chứ nếu thấy chim cánh cụt nhởn
nhơ đi qua thì bạn lộn tiệm mất rồi!

CÓ CHẮC LÀ TÔI LẠC KHÔNG ĐẤY?

TIN TÔI ĐI!

4 CẢ HAI. Nếu bạn không ngủ được... (thì sẽ chả có cửa nào cho
bạn ở đấy đâu). Hàng nhiều tuần lễ liền không thấy mặt trời mọc
và rồi sau đó thì tối thui suốt ngày. Ở cực Nam vào mùa đông trời
tối liên tục sáu tháng liền. Sao lại có chuyện kỳ cục như vậy? Số
là khi Trái đất quay quanh mặt trời (theo quĩ đạo tròn) thì nó còn
tự quay quanh trục của mình nữa, cứ 24 giờ quay được một vòng.
Mà trục của Trái đất lại còn bị nghiêng một góc. Thành ra trên
Trái đất có những chỗ nghiêng về phía mặt trời còn có những chỗ
khác thì ngoảnh ra, vì vậy mà có những chỗ sáng lâu hơn. Chính
vì vậy mà độ dài của ngày và đêm thay đổi liên tục suốt năm.

CỰC BẮC

TIA NẮN
G

MẶT TRỜI

ĐÊM
TRÁI ĐẤT

NGÀY

CỰC NAM

25

TRÁI ĐẤT
QUAY

5 CỰC NAM. Trong khi bạn nằm ườn trên bãi biển nghỉ hè thì
ở cực Nam là mùa đông. Và khi ở phía bắc là mùa đông thì
phía Nam lại là mùa hè. Đó là vì vào tháng Sáu, bán cầu bắc
nghiêng về phía mặt trời và thế là được mùa hè. Nhưng bán
cầu nam lại ngoảnh ra, thế thì làm gì mà chả mùa đông. Rồi
đến tháng Mười hai thì đảo ngược lại.
6 CẢ HAI. Dân bản địa đã sinh sống ở Bắc cực từ lâu. Họ là
những bậc thầy trong việc sống sót.(Bạn sẽ được gặp vài người
trong chương Dân Cư Bắc cực Lạnh Giá). Nhưng ở cực Nam
thì khác. Chỉ có vài nhà khoa học rắn mặt kinh khủng sống ở
đó trọn năm. Như thế cũng quá ghê răng rồi. Mà họ còn phải
sống rất xa nhà. Láng giềng gần nhất của họ là ở Nam Mỹ,
cách đó khoảng 3.000km. Nhưng không lo, bạn đã có hàng
triệu con chim cánh cụt ở bên.

CHÀO BÁC!

Điểm của bạn nói lên điều gì?
Bạn làm ăn ra sao rồi? Cứ mỗi câu đúng thì tự t